Alçak Gerilim Parafudr Seçimi: Tip 1-2-3 Kararı, Koruma Seviyesi ve Pano Koordinasyonu

Saha tablosundan bir karar: hangi panoya hangi tip

Yeni bir sanayi tesisinin ana dağıtım panosu projelendirilirken karşınıza şu soru çıkar: çatıda paratoner var, panoda zaten bir SPD yuvası ayrılmış — peki oraya Tip 2 mi konur, Tip 1 mi? Cevap keyfi değildir; binanın dış yıldırımdan korunma sistemi olup olmadığına bağlı bir standart kararıdır. Bu yazı o kararı ve devamındaki pano içi koordinasyonu ele alıyor; parafudrun elektrik tesisatındaki rolünü Dağıtım Panosu Seçimi yazısındaki genel pano mimarisiyle birlikte okumak faydalı olur.

Önce bir ayrımı netleştirmek gerekir: paratoner binanın dışında yıldırım akımını yakalayıp toprağa ileten dış koruma sistemidir; parafudr (SPD — Surge Protective Device) ise bina içi elektrik tesisatında indüklenen ya da şebeke kaynaklı aşırı gerilimlere karşı koruma sağlayan iç koruma elemanıdır. Bu ikisi birbirinin alternatifi değildir — paratoner olsa da olmasa da tesisat içinde ayrı bir aşırı gerilim koruma stratejisine ihtiyaç vardır.

Standart: TS EN 61643-11 ve Tip sınıflandırması

Alçak gerilim parafudrlar TS EN 61643-11 / IEC 61643-11 standardına göre test edilir ve sınıflandırılır. Bu standart, parafudrları uygulanan test dalga biçimine göre Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 olarak tanımlar; bu üç tip, piyasada hâlâ sık duyulan eski B, C, D sınıf adlandırmasına karşılık gelir (Tip 1 = B sınıfı, Tip 2 = C sınıfı, Tip 3 = D sınıfı). Projede veya teklif şartnamesinde hangi terim geçerse geçsin, aynı test metodolojisine atıf yapıldığını bilmek karışıklığı önler.

Tip 1, Tip 2, Tip 3 nerede kullanılır

Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 parafudrların pano içindeki yerlerini gösteren karşılaştırma şeması
TS EN 61643-11 sınıflandırmasına göre Tip 1-2-3 parafudrların kullanım yerleri.

[sema:Tip 1, Tip 2, Tip 3 parafudr karşılaştırması]

Paratoner var mı, yok mu — Tip kararı burada başlar

Paratoner varlığına göre ana pano parafudr tipi seçim şeması
Çatıda paratoner olup olmamasına göre ana dağıtım panosunda seçilecek parafudr tipi.

Çatısında paratoner (dış yıldırımdan korunma sistemi) bulunan binalarda ana dağıtım panosunda Tip 1 veya Tip 1+2 parafudr kullanılması gerekirken, paratonersiz binalarda standart çözüm Tip 2 parafudrdür. Bu ayrım projenin en başında, pano şartnamesi yazılmadan önce netleştirilmelidir; aksi halde yanlış tip sipariş edilip sahada değişiklik gerekir.

[sema:Paratoner durumuna göre ana pano parafudr tipi]

Koruma seviyesi ve kademeler arası koordinasyon

Tip 1 (veya Tip 1+2) ana dağıtım panosunda yer alır ve büyük enerjili darbeleri karşılar; Tip 2 alt dağıtım panolarında şebeke kaynaklı ve indüklenen aşırı gerilimlere karşı ek koruma sağlar; Tip 3 ise hassas son kullanıcı cihazının hemen önünde, priz seviyesine yakın noktalarda ince ayar korumasıdır. Tek bir kademeyle her noktada aynı koruma seviyesini sağlamak mümkün değildir; bu yüzden kademeli (koordineli) kurulum yapılır.

Tip 2 parafudr ile korunan ekipman arasındaki mesafe 10 metreden az ise IEC 61643-12’ye göre etkin koruma sağlanmış olur. Bu kriter, Tip 2 parafudrun pano içinde değil de hattın ucundaki hassas ekipmana uzak bir noktada konulduğu durumlarda ek bir Tip 3 parafudruna neden ihtiyaç duyulduğunu açıklar: mesafe arttıkça kablo endüktansı devreye girer ve ana parafudrun sağladığı koruma seviyesi ekipmana ulaşana kadar bozulur.

Montaj: bağlantı uzunluğu ve iletken kesiti

Parafudrun koruma performansı yalnızca cihazın kendi özelliklerine değil, bağlantı şekline de bağlıdır. Parafudr ile toprak barası arasındaki bağlantı kablo uzunluğunun pratikte 0,5 metreyi geçmemesi tavsiye edilir; uzun ve kıvrımlı bağlantı kabloları ek endüktans ekleyerek koruma seviyesini yükseltir, yani ekipmana ulaşan gerilim beklenenden daha yüksek olur.

TEDAŞ alçak gerilim dağıtım panoları teknik şartnamesine göre panolarda kullanılacak AG parafudrların bağlantısında en az 16 mm² kesitli bakır iletken kullanılmalıdır. Bu şart, özellikle kamu ve dağıtım şirketi işi panolarda teklif ve imalat aşamasında doğrudan kontrol edilen bir maddedir; şartnameye uygun kesit seçilmeden pano kabul edilmez. Pano içi bara ve iletken boyutlandırmasının genel mantığı için Dağıtım Panosu Seçimi yazısına bakılabilir; pano formu ve bölmeleme kararı ise Pano Formları Seçimi yazısında ele alınmıştır.

Teklif ve şartname okurken dikkat edilecek üç nokta

  • Teklifte parafudrun hangi standarda göre test edildiği (TS EN 61643-11 / IEC 61643-11) ve hangi Tip sınıfında olduğu açıkça yazmalıdır; yalnızca “B sınıfı” ya da “C sınıfı” ibaresi, hangi test prosedürüne göre belgelendiğini doğrulamak için yeterli değildir.
  • Ana panoda paratoner varlığı/yokluğu projede belirtilmişse, teklif edilen Tip bu bilgiyle örtüşmelidir; paratonerli binada Tip 2 ile yetinilmiş bir teklif standarda uygun değildir.
  • Pano içi yerleşim planında parafudr ile toprak barası arası mesafe ve bağlantı iletken kesiti ayrıca belirtilmelidir; bu iki değer montaj sonrası değiştirilmesi zor kalemlerdir.

Uluslararası literatürde alçak gerilim parafudr için SPD (Surge Protective Device) terimi kullanılmaktadır; Türkiye’de “AG parafudr” ve “aşırı gerilim koruyucu” ifadeleri aynı ürünü tanımlar. Şartname veya katalog karşılaştırmasında bu terimlerin aynı anlama geldiği bilinirse, yurt dışı kaynaklı tekliflerin karşılaştırılması kolaylaşır.

Pano projenizde parafudr tipi ve koordinasyon kararı netleşmediyse mühendislik ekibimizle iletişime geçin.

📩 alçak gerilim parafudr ihtiyaçlarınız için bize ulaşabilirsiniz.

📧 Teklif ve talepleriniz için: info@electricistanbul.com
🌐 WhatsApp: +90 537 398 12 15

Paylaş