Beton Köşk Seçimi: Güç, TS EN 62271-202 ve Yerleşim Kararı

Bir sitede trafo merkezi için ayrılan alan çoğu zaman mimar tarafından “buraya bir köşk sığar” mantığıyla belirlenir; oysa beton köşkün ölçüsü de tipi de doğrudan tepe güç talebine, orta gerilim (OG) hücre düzenine ve dağıtım şirketinin bağlantı koşuluna bağlıdır. Beton köşk, OG hücrelerini, güç trafosunu ve alçak gerilim (AG) panosunu tek bir prefabrik betonarme gövde içinde toplayan, fabrikada tip testi yapılmış bir trafo merkezidir. Yani sahada betondan bir oda örmek ile fabrika testli bir köşk kurmak farklı iki iştir.

Bu yazıda köşkün ne olduğunu uzun uzun anlatmak yerine asıl karar zincirine odaklanacağız: kaç kVA trafo, hangi köşk tipi, hangi TS EN 62271-202 sınıfları ve hangi yerleşim. Kuru tip ile yağlı trafo tercihini ayrı ele aldığımız için burada tekrar etmeyeceğiz; trafo cinsi kararı için kuru tip mi yağlı tip mi trafo karşılaştırmasına bakabilirsiniz.

Önce güç: köşk tipini talep belirler

Köşk seçimi trafo gücüyle başlar, gövdeyle değil. Tepe güç talebini bulmak için kurulu gücü doğrudan toplamak yanlış olur; eş zamanlılık (talep) katsayısı uygulanır.

Örnek bir yaklaşım: Kurulu güç 1.800 kW, ölçülen/varsayılan talep katsayısı 0,70 ise tepe talep 1.260 kW olur. Güç faktörü kompanzasyon sonrası 0,95 hedeflenirse gerekli görünür güç yaklaşık 1.326 kVA çıkar. Bir üst standart kademe olan 1.600 kVA trafo seçilir; yani trafoda yaklaşık %17 rezerv kalır. Bu rezerv ileride yük artışını, yaz sıcağında kapasite düşürmeyi (derating) ve ilk kalkış yüklerini karşılar.

Bu güç bandı köşk tipini de belirler:

  • 630–1.000 kVA tek trafolu ihtiyaçlarda kompakt, yürünemeyen (dıştan işletilen) köşk çoğu zaman yeterlidir.
  • 1.250–2.000 kVA ve birden fazla OG çıkışı olan tesislerde yürünebilen (içten işletilen) köşk tercih edilir; personel köşk içinde manevra yapar.
  • Çift trafolu / kesintisiz beslenmesi gereken tesisler (hastane, veri merkezi, sürekli üretim) için iki trafo bölmesi ve seksiyonlu AG barası olan büyük gövde gerekir.

OG tarafındaki hücre mimarisi de köşk ölçüsünü belirler. Ring (halka) besleme mi radyal mı, kaç giriş kaç çıkış olacağı doğrudan hücre sayısını, o da köşk boyunu değiştirir. Hücre teknolojisi seçimi için OG hücre seçimi karşılaştırmasını ayrıca değerlendirmenizi öneririm; gaz izoleli (GIS) veya halka şebeke gözü (RMU) seçimi köşkün iç hacmini ciddi biçimde küçültür.

Köşk tiplerinin karşılaştırması

Beton köşk tiplerinin güç bandı ve kullanım yerine göre karşılaştırması
Köşk tipi kararı güç talebi, işletme güvenliği ve arazi alanı üçgeninde verilir.

Aşağıdaki karşılaştırma, aynı gücü üç farklı gövde felsefesiyle çözen tipleri yan yana koyar. Karar, sadece fiyat değil; işletme güvenliği, bakım erişimi ve arazi alanı üçgeninde verilir.

TS EN 62271-202 ne der, sınıflar pratikte ne anlatır

Beton köşkün asıl teknik omurgası TS EN 62271-202 (yüksek gerilim/alçak gerilim prefabrik trafo merkezleri) standardıdır. Bu standardın anlamı şudur: gövde sahada değil, fabrikada bir bütün olarak tip testine tabidir. Şartname yazarken “TSE’ye uygun” demek yetmez; hangi sınıf değerlerini istediğinizi tek tek yazmalısınız. Kritik olan başlıklar:

  • İç ark sınıfı (IAC – Internal Arc Classification): Köşk içinde OG tarafında bir ark oluştuğunda basınç ve sıcak gazın personeli ve çevreyi tehlikeye atmadan yönlendirilebildiğini gösterir. Değer IAC A-B, ... kA, ... s biçiminde verilir; örneğin IAC AB 16 kA 1 s. Buradaki A erişim (personel), B çevre (halk) korumasını, akım ve süre ise OG hücrenin kısa devre dayanımıyla uyumlu olmalıdır. Köşkün IAC akımı, OG hücrenin kısa devre akımından küçük seçilirse koruma iddiası çöker.
  • Gövde sınıfı (10K / 20K sınıfı): Trafonun ürettiği ısının köşk içinde ne kadar biriktiğini tanımlar. 10K sınıfı, sınırlı sıcaklık artışı demektir; sıcak iklimde veya tam yüklü trafoda 20K yerine 10K istemek trafonun kapasite düşürmesini azaltır. Yanlış sınıf, yazın trafonun anma gücünü tam veremmesi ve ömrünün kısalması ile sonuçlanır.
  • Koruma sınıfı (IP): Toz ve suya karşı koruma. Gövde dış kabuğu için tipik olarak en az IP23D, iç bölmeler ve OG hücre için hücre standardına göre değer istenir.
  • OG hücre standardı TS EN 62271-200: Köşk içindeki metal muhafazalı OG hücreler bu standarda göre bölmelendirme (LSC2A/LSC2B) ve bara sınıfı taşır. Köşk ile hücrenin sınıfları çelişmemelidir.

Bir cümlede özetlemek gerekirse: TS EN 62271-202 size köşkü “kapalı bir kutu” olarak değil, ölçülmüş bir performans zarfı olarak satın alma imkânı verir. Şartnamede IAC akımı/süresi, gövde sınıfı ve IP değerlerini yazmayan bir alım, sahada sürpriz demektir.

Yerleşim ve montaj: sahada dikkat edilecekler

Köşkün yeri seçilirken sıkça yapılan hata, sadece boş bir alan bulmaktır. Doğru yerleşim şu kriterlerle kurulur:

  1. OG kablo giriş yönü ve halka besleme: Köşk, dağıtım şirketinin OG hattına en kısa ve en az sayıda ek/muf ile bağlanacak şekilde konumlandırılmalıdır. Ring besleme varsa giriş ve çıkış kabloları köşkün iki farklı bölmesine rahat girmelidir.
  2. AG dağıtım yükünün ağırlık merkezi: Trafo, beslediği yüklerin coğrafi merkezine yakın konursa AG kablolarındaki gerilim düşümü ve bakır maliyeti azalır. Köşkü arsa köşesine sürgün etmek, uzun AG hatları demektir.
  3. Yangın ve emniyet mesafesi: Yağlı trafolu köşklerde bina cephesine mesafe, yağ toplama havuzu ve havalandırma açıklıkları planlanmalıdır. Kuru tip trafonun neden bazı iç mekân ve yakın yerleşimlerde tercih edildiği kuru tip trafo yazımızda açıklanmıştır.
  4. Havalandırma yönü: Köşkün ızgaraları hâkim rüzgâra ve güneşe göre yönlendirilmelidir. Izgaraların önü çalı, otopark ya da duvarla kapatıldığında gövde sınıfı test değerleri sahada tutmaz; trafo aşırı ısınır.
  5. Temel ve kablo kanalı: Köşk hazır betonarme temel kaidesi ister; kablo giriş kanalları, drenaj ve su geçirmezlik montaj öncesi hazır olmalıdır. Vinç erişimi ve yol genişliği köşkün tek parça indirilmesi için baştan kontrol edilmelidir.
  6. Topraklama: Köşk çevresine topraklama ağı (ring topraklama) ve adım/dokunma gerilimini sınırlayan tesisat kurulur; köşk gövdesi, hücreler ve trafo nötrü topraklama planına göre bağlanır.

OG hücrelerinin işlevi ve seçimi ayrı bir konu olduğundan burada tekrarlamıyorum; hücre türlerine orta gerilim hücresi yazısından ulaşabilirsiniz.

AG çıkış hattında gerilim düşümü kontrolü

Köşk AG çıkışında gerilim düşümü hesap merdiveni
Sonuç %3-5 bandını zorluyorsa köşk yüke yaklaştırılır veya kesit büyütülür.

Köşk yerleşimini ağırlık merkezine yaklaştırma gerekçesini rakamla göstermek gerekir. Köşkten çıkan bir ana AG besleme hattında gerilim düşümü, yerleşim kararının doğru olup olmadığını söyler. Aşağıdaki adım, 400 V AG çıkışında 240 mm² bakır kesitli, 400 A yüklü ve 60 m uzunluğundaki bir hat için düşümü hesaplar.

Genel kural: aydınlatma dağıtımına giden kollarda toplam gerilim düşümü %3–5 aralığında tutulur; motor/güç kollarında biraz daha esneklik olsa da köşkten uzaklaştıkça bu pay hızla tükenir. Hesap sonucu bu sınırı zorluyorsa ya kesit büyütülür ya da köşk yüke yaklaştırılır.

Tek trafo mu, çift trafo mu?

Kesinti toleransına göre köşk trafo sayısı kararı
En pahalı karar besleme sürekliliği ihtiyacıdır; toleransı belirleyin.

Besleme sürekliliği ihtiyacı, köşkün en pahalı kararıdır. Kesinti toleransı düşük tesislerde çift trafolu, seksiyonlu baralı köşk gerekir; toleransı olan yerlerde tek trafo hem alanı hem yatırımı küçültür.

Sık yapılan hatalar

  • Trafoyu tam kurulu güce göre seçip talep katsayısını atlamak; ya gereksiz büyük ya da rezervsiz köşk çıkar.
  • Şartnamede IAC akım/süre değeri yazmamak; köşk OG hücreyle uyumsuz gelir.
  • Havalandırma ızgaralarını yerleşimde göz ardı edip köşkü duvar dibine sıkıştırmak.
  • Köşkü arsa köşesine koyup uzun AG hatlarıyla gerilim düşümü ve kayıp yaratmak.
  • Kablo kanalı, drenaj ve topraklama ağını montaj sonrasına bırakmak.

Tesisinizin güç talebine ve OG bağlantı koşuluna uygun beton köşk tipi ve yerleşimi için projenizi bizimle paylaşın.

📩 beton köşk ihtiyaçlarınız için bize ulaşabilirsiniz.

📧 Teklif ve talepleriniz için: info@electricistanbul.com
🌐 WhatsApp: +90 537 398 12 15

Paylaş